<\/p>\n
Finvizier Consultancies kompaniyasining kredit reytinglari bo\u2018yicha tahlilchisi Anna Romanova O\u2018zbekistonda private credit\u2019ga bo\u2018lgan talab qayerda shakllanayotgani va bu investorlar uchun nimani anglatishini tushuntiradi.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n Xususiy qarz (inglizcha private credit) an\u2019anaviy bank kreditlash kanallari, sindikatlashtirilgan qarz moliyalashtirishi va ommaviy qarz kapitali bozorlaridan tashqarida mavjud bo\u2018lgan tijorat qarz moliyalashtirishini ifodalaydi. Ushbu mexanizm doirasida kreditorlar sifatida bank bo\u2018lmagan moliya institutlari (shu jumladan xususiy qarz fondlari, inglizcha private credit funds), qarz oluvchilar sifatida esa tijorat korxonalari, jumladan kichik va o\u2018rta korxonalar (KOB) ishtirok etadi. Bunday korxonalar odatda banklar uchun yuqori xavfga ega bo\u2018lishi yoki ommaviy qarz moliyalashtirishi uchun yetarli ko\u2018lamga ega emasligi bilan tavsiflanadi.<\/span><\/p>\n 2008\u20132009 yillardagi jahon moliyaviy inqirozidan so\u2018ng xususiy qarz moliyalashtirishining global o\u2018sishi qarz oluvchilar, birinchi navbatda KOB tomonidan talabning va bank regulyatsiyasi kuchayishi fonida bank bo\u2018lmagan kapital taklifining kengayishi uyg\u2018unligi bilan izohlanadi. Natijada, Xalqaro hisob-kitoblar banki (BIS) choraklik hisobotiga ko\u2018ra, 2025-yil mart holatiga ko\u2018ra so\u2018ndirilmagan kreditlarning umumiy hajmi taxminan 100 mlrd dollardan 1,2 trln dollardan oshiqroqqa ko\u2018paydi, xususiy kreditlash fondlari boshqaruvi ostidagi jami aktivlar esa (taqsimlanmagan kapitalni o\u2018z ichiga olgan holda) allaqachon 2,5 trln dollardan oshdi.<\/span><\/p>\n Haqiqatan ham, xususiy qarz bugungi kunda ko\u2018plab ekspertlar tomonidan korporativ qarz olishni diversifikatsiya qilishning muhim elementlaridan biri sifatida qaralmoqda: J.P. Morgan Private Bank baholashiga ko\u2018ra, ushbu turdagi moliyalashtirishga barcha korporativ qarzlarining qariyb 9 foizi to\u2018g\u2018ri keladi.<\/span><\/p>\n Xususiy qarz moliyalashtirishi o\u2018z mavjudligi davrida jahon qarz bozori tuzilmasini o\u2018zgartirib, qisman banklarning qattiqroq tartibga solinishi tufayli raqobatda yutqazgan an\u2019anaviy bank moliyalashtirishining o\u2018rnini egalladi.<\/span><\/p>\n Shu bilan birga, xususiy qarz bunday qarz oluvchilarning yuqori xavf profili tufayli avval qarz bozori yetib bo\u2018lmas hisoblangan korxonalarni qo\u2018shish orqali jahon kredit bozorini kengaytirdi. Shunday qilib, bugungi kunda xususiy qarz moliyalashtirish bozori tobora keng ko\u2018lamli bo\u2018lib bormoqda: Morgan Stanley prognoziga ko\u2018ra, 2029-yilga borib uning hajmi 5 trln dollarga yetishi mumkin.<\/span><\/p>\n O\u2018zbekiston: Boshlang\u2018ich pozitsiya va moliya arxitekturasidagi o\u2018sish nuqtalari<\/b><\/span><\/p>\n Keng ko\u2018lamli bozor islohotlari bosqichidan o\u2018tayotgan O\u2018zbekiston moliya tizimi bugungi kunda bank moliyalashtirishi ustunlik qiladigan modelni saqlab qolmoqda. XVFning Financial Sector Assessment Program (FSAP) hisobotiga ko\u2018ra (2025-yil iyun), 2024-yil yakuni holatiga tijorat banklariga moliya tizimi aktivlarining 94,9 foizi to\u2018g\u2018ri keladi, bunda davlat banklari barcha bank aktivlarining qariyb 65,4 foizini jamlab, sektorning institutsional asosini shakllantiradi. Bunday arxitektura tizim barqarorligini ta\u2019minlaydi va davlat vazifalarini amalga oshirish uchun resurslarni jamlash imkonini beradi.<\/span><\/p>\n Bank sektori ko\u2018lami bozorning mintaqaviy mezonlar bo\u2018yicha yuqori to\u2018yinganlik ko\u2018rsatkichlarini ta\u2019minlaydi. Indikator sifatida ko\u2018pincha xususiy sektorga ichki kreditlashning YAIMga nisbati qo\u2018llaniladi. 2024-yilda Jahon banki ma\u2019lumotlariga ko\u2018ra, O\u2018zbekistonda bu ko\u2018rsatkich 33,2 foizga yetdi, bu Qozog\u2018iston (27,6%) va Qirg\u2018izistondagi (23,2%) shunga o\u2018xshash ko\u2018rsatkichlardan sezilarli darajada yuqoridir.<\/span><\/p>\n Bank likvidligining katta qismi an\u2019anaviy ravishda davlat ishtirokidagi korxonalarni moliyalashtirishga va ustuvor davlat dasturlarini amalga oshirishga yo\u2018naltiriladi. Bunday sharoitda mustaqil xususiy biznes, kreditlash ko\u2018rsatkichlari o\u2018sishiga qaramay, «uzun» pullarga cheklangan kirish va kapital uchun yuqori raqobatga duch kelmoqda. Bozorning aynan shu xususiyati \u2014 strategik korxonalar va yirik qarz oluvchilarga ustuvor xizmat ko\u2018rsatish \u2014 real sektor uchun moliyaviy resurslarning asosiy muqobil manbaiga aylana oladigan xususiy qarz moliyalashtirishini rivojlantirishga tabiiy talabni yaratadi.<\/span><\/p>\n Huquqiy infratuzilma: Nima uchun u muhim va salohiyat qayerda yashiringan<\/b><\/span><\/p>\n Xususiy qarz bozorining shakllanishi uchun kreditorlar huquqlarini himoya qilishning prognoz qilinishi juda muhimdir. O\u2018zbekistonning qayta tashkil etish bo\u2018yicha qonunchilik bazasi ishlab chiqilgan ko\u2018rinadi: u to\u2018rt turdagi tartib-taomilni tartibga soladi, turli guruhdagi kreditorlar bilan o\u2018zaro munosabatlar muddatlari va tartibini belgilaydi. Xususan, sud sanatsiyasi rejasini tasdiqlashda rozi bo\u2018lmagan kreditorlarning manfaatlari «tugatishdagidan ko\u2018ra yomonroq emas» tamoyili bilan himoyalangan.<\/span><\/p>\n Biroq, YTTB baholashlariga ko\u2018ra, O\u2018zbekiston, Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari kabi, qayta tashkil etish tizimini takomillashtirish ustida ishlashni davom ettirishi zarur. Qonunda ko\u2018zda tutilgan tartib-taomillarning xilma-xilligi garchi ezgu niyatlar bilan belgilangan bo\u2018lsa-da, foydalanuvchilar qulayligi uchun qo\u2018shimcha moslashtirishni talab qiladi, bu esa ushbu mexanizmlarning amaliyotda qo\u2018llanilishini to\u2018xtatib turishi mumkin.<\/span><\/p>\n Sudgacha sanatsiya tartib-taomilida qonun bilan kreditorlar talablarini undirishga avtomatik moratoriy ko\u2018zda tutilmagan va yangi moliyalashtirishning ustuvorligi kafolatlanmagan. Shu munosabat bilan YTTB joriy amaliyot hali qarzdor va kreditorlarni restrukturizatsiya to\u2018g\u2018risida suddan tashqari kelishuvlar tuzishga undashi mumkin bo\u2018lgan maxsus rag\u2018batlarni nazarda tutmasligini qayd etadi.<\/span><\/p>\n Aynan shuning uchun to\u2018lov qobiliyatini tiklash mexanizmlarini takomillashtirishni nafaqat «muammo», balki xususiy qarz moliyalashtirish salohiyatini to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri kengaytiruvchi aniq yaxshilanishlar kun tartibi sifatida talqin qilish mumkin: samarali restrukturizatsiya mexanizmlari xatarlarni kamaytiradi va garovlarga haddan tashqari bog\u2018liq bo\u2018lmasdan kreditlash jozibadorligini oshiradi.<\/span><\/p>\n Kelajakdagi talab: KOBdan infratuzilmagacha (DXSH)<\/b><\/span><\/p>\n O\u2018zbekistonda xususiy qarz bozori yuqori tarkibiy talab tufayli sezilarli o\u2018sish salohiyatiga ega. IFC ma\u2019lumotlariga ko\u2018ra, mikro, kichik va o\u2018rta korxonalar (MKOB) O\u2018zbekiston YAIMining 50 foizdan ortig\u2018ini shakllantiradi. Bundan tashqari, Milliy statistika qo\u2018mitasi ma\u2019lumotlariga ko\u2018ra, 2024-yilda kichik tadbirkorlik subyektlarining umumiy bandlikdagi ulushi 74,5 foizni, umumiy importda \u2014 49,8 foizni, eksportda \u2014 34,1 foizni tashkil etdi. Kichik biznesning bunday roli, jumladan tashqi savdoda, ko\u2018pincha valyuta xatarlarini boshqarish yoki valyuta oqimlariga bog\u2018lanish zarurati bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan ixtisoslashgan qarz vositalariga (savdoni moliyalashtirish, aylanma kapital) potentsial yuqori talabni qo\u2018llab-quvvatlaydi.<\/span><\/p>\n Shu bilan birga, moliyalashtirish taqchilligi saqlanib qolmoqda: Jahon banki guruhi baholashlariga ko\u2018ra (IFC SME Finance Forum ma\u2019lumotlari asosida), MKOBning kredit resurslariga bo\u2018lgan talabi qariyb 13 mlrd dollarni tashkil etadi, moliyalashtirishdagi uzilish esa 6\u20137 mlrd dollarga baholanmoqda. Ushbu taqchillik faqat an\u2019anaviy institutlar tomonidan to\u2018liq yopilishi dargumon, bu esa yanada moslashuvchan qarz moliyalashtirish vositalari uchun tarkibiy bo\u2018shliqni shakllantiradi. Markazlashgan va imtiyozli moliyalashtirish mexanizmlari liberallashtirilishi va optimallashtirilishi bilan ularning ahamiyati ortib boradi.<\/span><\/p>\n Talabning yana bir potentsial manbai davlat-xususiy sheriklik (DXSH) loyihalari bo\u2018lishi mumkin. Bir qator DXSH modellarida davlat shartnoma to\u2018lovlari va boshqa qo\u2018llab-quvvatlash mexanizmlari orqali to\u2018lov oqimlarining prognoz qilinishini ta\u2019minlaydi, xususiy sherik esa zarur kapitalni, jumladan qarz moliyalashtirishini jalb qiladi.<\/span><\/p>\n XVFning rasmiy ma\u2019lumotlarga asoslangan baholashlariga ko\u2018ra, 2024-yil oxiriga kelib DXSH portfeli 31,1 mlrd dollarga (YAIMning qariyb 27%) yetdi, O\u2018zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-308-sonli qarori bilan 2025\u20132030 yillarga mo\u2018ljallangan umumiy qiymati qariyb 30,2 mlrd dollarlik rejalashtirilgan DXSH loyihalari ro\u2018yxati tasdiqlandi: 33% \u2014 transport, 28% \u2014 energetika, 17% \u2014 kommunal infratuzilma, 16% \u2014 ta\u2019lim va 5% \u2014 sog\u2018liqni saqlash. Bunday loyihalarni moliyalashtirish katta loyiha qarzi vositalarini, shuningdek, mezanin va brij-kreditlarni o\u2018z ichiga olishi mumkin, bu esa tuzilma moslashuvchanligini oshiradi va bitimlarning moliyaviy yopilishini tezlashtiradi.<\/span><\/p>\n Xususiy qarzni rivojlantirishda xalqaro moliya institutlarining roli<\/b><\/span><\/p>\n Global trend va mahalliy bozor o\u2018rtasidagi muhim bog\u2018lovchi bo\u2018g\u2018in \u2014 bu xalqaro moliya institutlari (XMI) ishtirokidir. YTTB, IFC va OTB bozor rivojlanishining kuchli katalizatori sifatida harakat qiladi. Ularning jalb qilinganligi ko\u2018lamini raqamlar tasdiqlaydi: YTTBning O\u2018zbekistonga kummulyativ investitsiyalari 2025-yil 30-sentabr holatiga 5,357 mlrd yevroni tashkil etdi, OTB esa so\u2018nggi besh yil ichida 5,41 mlrd dollardan ortiq mablag\u2018ni moliyalashtirish majburiyatini oldi.<\/span><\/p>\n Biroq, XMIning hissasi faqat kapital taqdim etish bilan cheklanmaydi \u2014 u uni sifatli tuzilishida ham namoyon bo\u2018ladi. Bu yerda asosiy mexanizm sifatida mahalliy banklar orqali milliy valyutada KOBni bilvosita moliyalashtirish xizmat qiladi. Bu yondashuv qarz oluvchilarning valyuta xatarini kamaytiradi, aks holda bu mablag\u2018lar oqimini cheklagan bo\u2018lar edi.<\/span><\/p>\n XMIning yana bir asosiy vazifasi \u2014 bu xususiy investorlar uchun xatarlarni kamaytirishdir. Alohida bitimlarda XMI aralash moliyalashtirish mexanizmlari orqali xatarning bir qismini o\u2018z zimmasiga oladi, masalan, birinchi yo\u2018qotishlarni qoplash yoki subordinatsiyalangan qarz taqdim etish orqali. Bunday ishtirok katta transhlarning kredit sifatini oshirishi mumkin, bu ularni xususiy fondlar uchun yanada maqbul qiladi. Bundan tashqari, XMI ishtiroki odatda bozor tomonidan loyihaning kompleks tekshiruvdan o\u2018tganligi signali sifatida qabul qilinadi.<\/span><\/p>\n Va nihoyat, XMI moliyalashtirishning zaruriy sharti sifatida yuqori standartlarni belgilash orqali bozorning institutsional qurilishiga hissa qo\u2018shadi. Masalan, ular kompaniyalardan ESG-yondashuvlarini, jumladan korporativ boshqaruv amaliyotlari, ekologik va ijtimoiy siyosatlar, shuningdek tegishli ma\u2019lumotlarni oshkor qilishni talab qiladi. Bu jarayon mahalliy kompaniyalarning global fondlar standartlariga javob beradigan «institutsional sifat»dagi aktivlarga aylanishiga yordam beradi. Shunday qilib, XMI katalitik vazifani bajarib, xususiy kreditorlarni jalb qilish uchun zarur bo\u2018lgan bazaviy sharoitlarni \u2014 kapital, xatarlarni kamaytirish mexanizmlari va hisobot standartlarini yaratadi.<\/span><\/p>\n O\u2018zbekiston bozorini nima harakatga keltiradi<\/b><\/span><\/p>\n O\u2018zbekistonda xususiy qarz bozorining muvaffaqiyatli shakllanishi uchta omilning sinergiyasiga bog\u2018liq bo\u2018ladi: moliya tizimini yanada diversifikatsiya qilish, to\u2018lov qobiliyatini tiklash mexanizmlarini takomillashtirish va MKOB hamda DXSH tomonidan tarkibiy talabni amalga oshirish. Ushbu jarayonda XMI nafaqat kapital, balki xatarlarni kamaytirish mexanizmlari, tuzilma va ma\u2019lumotlarni oshkor qilish standartlarini taqdim etish orqali amaliy katalizator bo\u2018lishi mumkin. Bu xususiy investorlar ishonchini mustahkamlash, MKOB va DXSH loyihalarining yanada xilma-xil va moslashuvchan kredit mahsulotlaridan foydalanishini ta\u2019minlash va mamlakatning zamonaviy moliyaviy ekotizimi shakllanishini tezlashtirish imkonini beradi.<\/span><\/p>\n