2025-yilning 11 oyi yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston ichki valyuta bozori yuqori faollik va barqarorlikni namoyish etdi. Davrning asosiy tendensiyalari xorijiy valyuta taklifining talabga nisbatan ilgarilab o‘sishi, aholi ishtirokidagi operatsiyalar hajmining sezilarli oshishi va milliy valyutaning mustahkamlanishi bo‘ldi.
1. Talab va taklifning umumiy balansi
2025-yilning yanvar-noyabr oylarida O‘zbekiston ichki valyuta bozorida taklif tomondan ham, talab tomondan ham o‘sish kuzatildi, biroq ichki bozorda xorijiy valyuta umumiy taklifining o‘sish sur’atlari talabning o‘sish sur’atlaridan yuqori bo‘ldi.
-
Talab: Xorijiy valyutaga bo‘lgan umumiy talab hajmi 53,7 mlrd dollarni tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 24 foizga oshdi.
-
Taklif: Taklif hajmi (Markaziy bank operatsiyalarini hisobga olmaganda) 45,6 mlrd dollarga yetib, 26 foizlik o‘sishni ko‘rsatdi.
Monetar oltin bilan bog‘liq operatsiyalar hisobiga shakllanayotgan qo‘shimcha likvidlik Markaziy bank tomonidan valyuta intervensiyalari (neytrallik tamoyili doirasida) va boshqa pul-kredit instrumentlari orqali sterilizatsiya qilib borilmoqda.
2. Korporativ sektor: Faollikning o‘sishi va moliyalashtirish manbalari
Yuridik shaxslar segmentida sezilarli dinamika kuzatilmoqda: biznes tomonidan valyuta taklifining o‘sish sur’atlari (+35%) ularning valyutaga bo‘lgan talabi o‘sishidan (+24%) sezilarli darajada o‘zib ketdi.
Biznes tomonidan valyuta taklifi quyidagi asosiy manbalar hisobiga shakllandi:
-
Eksport tushumi: Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning eksport tushumi hisobiga shakllangan valyuta taklifi 17 foizga oshib, 16,0 mlrd dollarni tashkil etdi. Ushbu hajmdan ichki bozorda 8,9 mlrd dollar (tushumning 55 foizi) sotildi, bu o‘tgan yilga nisbatan 1,4 mlrd dollarga yoki 19 foizga ko‘pdir.
-
Kredit liniyalari: Tijorat banklari tomonidan jalb qilingan xorijiy kredit liniyalari hisobidan bozorda 8,1 mlrd dollar sotildi, bu 2024-yil ko‘rsatkichlaridan 63 foizga (yoki 3,5 mlrd dollarga) ko‘pdir.
Importni moliyalashtirish tarkibi: Importni moliyalashtirishning asosiy manbai bo‘lib ichki bozorda konvertatsiya qilingan mablag‘lar qolmoqda (64,7%). Korxonalarning o‘z valyuta mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan import ulushi 24,0 foizni, valyuta kreditlari hisobidan esa 11,3 foizni tashkil etdi.
Valyuta xarid qilish maqsadlari: Biznes xorijiy valyutani asosan ishlab chiqarish va investitsiyaviy maqsadlar uchun xarid qildi:
-
50% — ishlab chiqarish uchun asbob-uskunalar, tovarlar va xomashyo importi.
-
27% — xorijiy valyutadagi kreditlarni so‘ndirish.
-
17% — xalq iste’moli tovarlari va dori-darmon mahsulotlari importi.
-
2% — xorijiy investorlar daromadlari repatriatsiyasi.
3. Aholining o‘rni va transchegaraviy o‘tkazmalar
Jismoniy shaxslar operatsiyalari valyuta bozoridagi qo‘shimcha taklifning muhim manbalaridan biriga aylandi. Aholining banklar bilan operatsiyalari bo‘yicha ijobiy saldo 8,7 mlrd dollarga yetib, o‘tgan yilga nisbatan 1,4 barobarga oshdi.
-
Aholi tomonidan valyuta sotuvi: Fuqarolar banklarga 19,4 mlrd dollar sotdi (1,3 barobar o‘sish).
-
Aholi tomonidan valyuta xaridi: Jismoniy shaxslar tomonidan valyuta xaridi hajmi 10,6 mlrd dollarni tashkil etdi (+25%).
Pul o‘tkazmalari: Taklifga xalqaro pul o‘tkazmalari sezilarli darajada madad bo‘ldi. 2025-yil yanvar-noyabr oylarida respublikaga 17,3 mlrd dollar kelib tushdi, bu 2024-yilning mos davriga nisbatan 25 foizga (yoki 3,5 mlrd dollarga) ko‘pdir. Shu bilan birga, o‘tkazmalar orqali valyuta chiqib ketishi 157 mln dollarga qisqarib, 2,4 mlrd dollarni tashkil etdi.
4. Almashuv kursi dinamikasi
Yuzaga kelayotgan makroiqtisodiy sharoitlar va bozorning qulay kon’yunkturasi fonida milliy valyuta mustahkamlanish tendensiyasini namoyish etdi. 2025-yilning 11 oyi davomida so‘m kursi 7,5 foizga mustahkamlandi.
Agar 2025-yil boshida almashuv kursi bir dollar uchun 12 920 – 12 960 so‘m oralig‘ida bo‘lgan bo‘lsa, noyabr oyi oxiriga kelib u 11 900 so‘m darajasigacha to‘g‘rilandi.
Mustahkamlanish omillari: Milliy valyutaning mustahkamlanishi quyidagi makroiqtisodiy omillar yig‘indisi bilan izohlanadi:
-
Eksportdan valyuta oqimlarining sezilarli o‘sishi.
-
Xorijiy investitsiyalarning o‘sib boruvchi dinamikasi.
-
Jalb qilingan xorijiy kreditlar va pul o‘tkazmalari hajmining oshishi.
-
Import hajmlarining nisbatan barqarorlashuvi.
Xulosa
O‘zbekiston valyuta bozori 2025-yilda muvozanatli o‘sish va yuqori likvidlik bilan tavsiflanadi. Biznes tomonidan valyuta taklifining jadal o‘sishi va o‘tkazmalarning rekord hajmlari kabi tarkibiy o‘zgarishlar milliy valyutaning mustahkamlanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi va bu makroiqtisodiy barqarorlikka xizmat qilmoqda.