Finvizier Consultancies kompaniyasining kredit reytinglari bo‘yicha tahlilchisi Anna Romanova O‘zbekistonda private credit’ga bo‘lgan talab qayerda shakllanayotgani va bu investorlar uchun nimani anglatishini tushuntiradi.

Xususiy qarz (inglizcha private credit) an’anaviy bank kreditlash kanallari, sindikatlashtirilgan qarz moliyalashtirishi va ommaviy qarz kapitali bozorlaridan tashqarida mavjud bo‘lgan tijorat qarz moliyalashtirishini ifodalaydi. Ushbu mexanizm doirasida kreditorlar sifatida bank bo‘lmagan moliya institutlari (shu jumladan xususiy qarz fondlari, inglizcha private credit funds), qarz oluvchilar sifatida esa tijorat korxonalari, jumladan kichik va o‘rta korxonalar (KOB) ishtirok etadi. Bunday korxonalar odatda banklar uchun yuqori xavfga ega bo‘lishi yoki ommaviy qarz moliyalashtirishi uchun yetarli ko‘lamga ega emasligi bilan tavsiflanadi.

2008–2009 yillardagi jahon moliyaviy inqirozidan so‘ng xususiy qarz moliyalashtirishining global o‘sishi qarz oluvchilar, birinchi navbatda KOB tomonidan talabning va bank regulyatsiyasi kuchayishi fonida bank bo‘lmagan kapital taklifining kengayishi uyg‘unligi bilan izohlanadi. Natijada, Xalqaro hisob-kitoblar banki (BIS) choraklik hisobotiga ko‘ra, 2025-yil mart holatiga ko‘ra so‘ndirilmagan kreditlarning umumiy hajmi taxminan 100 mlrd dollardan 1,2 trln dollardan oshiqroqqa ko‘paydi, xususiy kreditlash fondlari boshqaruvi ostidagi jami aktivlar esa (taqsimlanmagan kapitalni o‘z ichiga olgan holda) allaqachon 2,5 trln dollardan oshdi.

Haqiqatan ham, xususiy qarz bugungi kunda ko‘plab ekspertlar tomonidan korporativ qarz olishni diversifikatsiya qilishning muhim elementlaridan biri sifatida qaralmoqda: J.P. Morgan Private Bank baholashiga ko‘ra, ushbu turdagi moliyalashtirishga barcha korporativ qarzlarining qariyb 9 foizi to‘g‘ri keladi.

Xususiy qarz moliyalashtirishi o‘z mavjudligi davrida jahon qarz bozori tuzilmasini o‘zgartirib, qisman banklarning qattiqroq tartibga solinishi tufayli raqobatda yutqazgan an’anaviy bank moliyalashtirishining o‘rnini egalladi.

Shu bilan birga, xususiy qarz bunday qarz oluvchilarning yuqori xavf profili tufayli avval qarz bozori yetib bo‘lmas hisoblangan korxonalarni qo‘shish orqali jahon kredit bozorini kengaytirdi. Shunday qilib, bugungi kunda xususiy qarz moliyalashtirish bozori tobora keng ko‘lamli bo‘lib bormoqda: Morgan Stanley prognoziga ko‘ra, 2029-yilga borib uning hajmi 5 trln dollarga yetishi mumkin.

O‘zbekiston: Boshlang‘ich pozitsiya va moliya arxitekturasidagi o‘sish nuqtalari

Keng ko‘lamli bozor islohotlari bosqichidan o‘tayotgan O‘zbekiston moliya tizimi bugungi kunda bank moliyalashtirishi ustunlik qiladigan modelni saqlab qolmoqda. XVFning Financial Sector Assessment Program (FSAP) hisobotiga ko‘ra (2025-yil iyun), 2024-yil yakuni holatiga tijorat banklariga moliya tizimi aktivlarining 94,9 foizi to‘g‘ri keladi, bunda davlat banklari barcha bank aktivlarining qariyb 65,4 foizini jamlab, sektorning institutsional asosini shakllantiradi. Bunday arxitektura tizim barqarorligini ta’minlaydi va davlat vazifalarini amalga oshirish uchun resurslarni jamlash imkonini beradi.

Bank sektori ko‘lami bozorning mintaqaviy mezonlar bo‘yicha yuqori to‘yinganlik ko‘rsatkichlarini ta’minlaydi. Indikator sifatida ko‘pincha xususiy sektorga ichki kreditlashning YAIMga nisbati qo‘llaniladi. 2024-yilda Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 33,2 foizga yetdi, bu Qozog‘iston (27,6%) va Qirg‘izistondagi (23,2%) shunga o‘xshash ko‘rsatkichlardan sezilarli darajada yuqoridir.

Bank likvidligining katta qismi an’anaviy ravishda davlat ishtirokidagi korxonalarni moliyalashtirishga va ustuvor davlat dasturlarini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Bunday sharoitda mustaqil xususiy biznes, kreditlash ko‘rsatkichlari o‘sishiga qaramay, «uzun» pullarga cheklangan kirish va kapital uchun yuqori raqobatga duch kelmoqda. Bozorning aynan shu xususiyati — strategik korxonalar va yirik qarz oluvchilarga ustuvor xizmat ko‘rsatish — real sektor uchun moliyaviy resurslarning asosiy muqobil manbaiga aylana oladigan xususiy qarz moliyalashtirishini rivojlantirishga tabiiy talabni yaratadi.

Huquqiy infratuzilma: Nima uchun u muhim va salohiyat qayerda yashiringan

Xususiy qarz bozorining shakllanishi uchun kreditorlar huquqlarini himoya qilishning prognoz qilinishi juda muhimdir. O‘zbekistonning qayta tashkil etish bo‘yicha qonunchilik bazasi ishlab chiqilgan ko‘rinadi: u to‘rt turdagi tartib-taomilni tartibga soladi, turli guruhdagi kreditorlar bilan o‘zaro munosabatlar muddatlari va tartibini belgilaydi. Xususan, sud sanatsiyasi rejasini tasdiqlashda rozi bo‘lmagan kreditorlarning manfaatlari «tugatishdagidan ko‘ra yomonroq emas» tamoyili bilan himoyalangan.

Biroq, YTTB baholashlariga ko‘ra, O‘zbekiston, Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari kabi, qayta tashkil etish tizimini takomillashtirish ustida ishlashni davom ettirishi zarur. Qonunda ko‘zda tutilgan tartib-taomillarning xilma-xilligi garchi ezgu niyatlar bilan belgilangan bo‘lsa-da, foydalanuvchilar qulayligi uchun qo‘shimcha moslashtirishni talab qiladi, bu esa ushbu mexanizmlarning amaliyotda qo‘llanilishini to‘xtatib turishi mumkin.

Sudgacha sanatsiya tartib-taomilida qonun bilan kreditorlar talablarini undirishga avtomatik moratoriy ko‘zda tutilmagan va yangi moliyalashtirishning ustuvorligi kafolatlanmagan. Shu munosabat bilan YTTB joriy amaliyot hali qarzdor va kreditorlarni restrukturizatsiya to‘g‘risida suddan tashqari kelishuvlar tuzishga undashi mumkin bo‘lgan maxsus rag‘batlarni nazarda tutmasligini qayd etadi.

Aynan shuning uchun to‘lov qobiliyatini tiklash mexanizmlarini takomillashtirishni nafaqat «muammo», balki xususiy qarz moliyalashtirish salohiyatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kengaytiruvchi aniq yaxshilanishlar kun tartibi sifatida talqin qilish mumkin: samarali restrukturizatsiya mexanizmlari xatarlarni kamaytiradi va garovlarga haddan tashqari bog‘liq bo‘lmasdan kreditlash jozibadorligini oshiradi.

Kelajakdagi talab: KOBdan infratuzilmagacha (DXSH)

O‘zbekistonda xususiy qarz bozori yuqori tarkibiy talab tufayli sezilarli o‘sish salohiyatiga ega. IFC ma’lumotlariga ko‘ra, mikro, kichik va o‘rta korxonalar (MKOB) O‘zbekiston YAIMining 50 foizdan ortig‘ini shakllantiradi. Bundan tashqari, Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda kichik tadbirkorlik subyektlarining umumiy bandlikdagi ulushi 74,5 foizni, umumiy importda — 49,8 foizni, eksportda — 34,1 foizni tashkil etdi. Kichik biznesning bunday roli, jumladan tashqi savdoda, ko‘pincha valyuta xatarlarini boshqarish yoki valyuta oqimlariga bog‘lanish zarurati bilan bog‘liq bo‘lgan ixtisoslashgan qarz vositalariga (savdoni moliyalashtirish, aylanma kapital) potentsial yuqori talabni qo‘llab-quvvatlaydi.

Shu bilan birga, moliyalashtirish taqchilligi saqlanib qolmoqda: Jahon banki guruhi baholashlariga ko‘ra (IFC SME Finance Forum ma’lumotlari asosida), MKOBning kredit resurslariga bo‘lgan talabi qariyb 13 mlrd dollarni tashkil etadi, moliyalashtirishdagi uzilish esa 6–7 mlrd dollarga baholanmoqda. Ushbu taqchillik faqat an’anaviy institutlar tomonidan to‘liq yopilishi dargumon, bu esa yanada moslashuvchan qarz moliyalashtirish vositalari uchun tarkibiy bo‘shliqni shakllantiradi. Markazlashgan va imtiyozli moliyalashtirish mexanizmlari liberallashtirilishi va optimallashtirilishi bilan ularning ahamiyati ortib boradi.

Talabning yana bir potentsial manbai davlat-xususiy sheriklik (DXSH) loyihalari bo‘lishi mumkin. Bir qator DXSH modellarida davlat shartnoma to‘lovlari va boshqa qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari orqali to‘lov oqimlarining prognoz qilinishini ta’minlaydi, xususiy sherik esa zarur kapitalni, jumladan qarz moliyalashtirishini jalb qiladi.

XVFning rasmiy ma’lumotlarga asoslangan baholashlariga ko‘ra, 2024-yil oxiriga kelib DXSH portfeli 31,1 mlrd dollarga (YAIMning qariyb 27%) yetdi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-308-sonli qarori bilan 2025–2030 yillarga mo‘ljallangan umumiy qiymati qariyb 30,2 mlrd dollarlik rejalashtirilgan DXSH loyihalari ro‘yxati tasdiqlandi: 33% — transport, 28% — energetika, 17% — kommunal infratuzilma, 16% — ta’lim va 5% — sog‘liqni saqlash. Bunday loyihalarni moliyalashtirish katta loyiha qarzi vositalarini, shuningdek, mezanin va brij-kreditlarni o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa tuzilma moslashuvchanligini oshiradi va bitimlarning moliyaviy yopilishini tezlashtiradi.

Xususiy qarzni rivojlantirishda xalqaro moliya institutlarining roli

Global trend va mahalliy bozor o‘rtasidagi muhim bog‘lovchi bo‘g‘in — bu xalqaro moliya institutlari (XMI) ishtirokidir. YTTB, IFC va OTB bozor rivojlanishining kuchli katalizatori sifatida harakat qiladi. Ularning jalb qilinganligi ko‘lamini raqamlar tasdiqlaydi: YTTBning O‘zbekistonga kummulyativ investitsiyalari 2025-yil 30-sentabr holatiga 5,357 mlrd yevroni tashkil etdi, OTB esa so‘nggi besh yil ichida 5,41 mlrd dollardan ortiq mablag‘ni moliyalashtirish majburiyatini oldi.

Biroq, XMIning hissasi faqat kapital taqdim etish bilan cheklanmaydi — u uni sifatli tuzilishida ham namoyon bo‘ladi. Bu yerda asosiy mexanizm sifatida mahalliy banklar orqali milliy valyutada KOBni bilvosita moliyalashtirish xizmat qiladi. Bu yondashuv qarz oluvchilarning valyuta xatarini kamaytiradi, aks holda bu mablag‘lar oqimini cheklagan bo‘lar edi.

XMIning yana bir asosiy vazifasi — bu xususiy investorlar uchun xatarlarni kamaytirishdir. Alohida bitimlarda XMI aralash moliyalashtirish mexanizmlari orqali xatarning bir qismini o‘z zimmasiga oladi, masalan, birinchi yo‘qotishlarni qoplash yoki subordinatsiyalangan qarz taqdim etish orqali. Bunday ishtirok katta transhlarning kredit sifatini oshirishi mumkin, bu ularni xususiy fondlar uchun yanada maqbul qiladi. Bundan tashqari, XMI ishtiroki odatda bozor tomonidan loyihaning kompleks tekshiruvdan o‘tganligi signali sifatida qabul qilinadi.

Va nihoyat, XMI moliyalashtirishning zaruriy sharti sifatida yuqori standartlarni belgilash orqali bozorning institutsional qurilishiga hissa qo‘shadi. Masalan, ular kompaniyalardan ESG-yondashuvlarini, jumladan korporativ boshqaruv amaliyotlari, ekologik va ijtimoiy siyosatlar, shuningdek tegishli ma’lumotlarni oshkor qilishni talab qiladi. Bu jarayon mahalliy kompaniyalarning global fondlar standartlariga javob beradigan «institutsional sifat»dagi aktivlarga aylanishiga yordam beradi. Shunday qilib, XMI katalitik vazifani bajarib, xususiy kreditorlarni jalb qilish uchun zarur bo‘lgan bazaviy sharoitlarni — kapital, xatarlarni kamaytirish mexanizmlari va hisobot standartlarini yaratadi.

O‘zbekiston bozorini nima harakatga keltiradi

O‘zbekistonda xususiy qarz bozorining muvaffaqiyatli shakllanishi uchta omilning sinergiyasiga bog‘liq bo‘ladi: moliya tizimini yanada diversifikatsiya qilish, to‘lov qobiliyatini tiklash mexanizmlarini takomillashtirish va MKOB hamda DXSH tomonidan tarkibiy talabni amalga oshirish. Ushbu jarayonda XMI nafaqat kapital, balki xatarlarni kamaytirish mexanizmlari, tuzilma va ma’lumotlarni oshkor qilish standartlarini taqdim etish orqali amaliy katalizator bo‘lishi mumkin. Bu xususiy investorlar ishonchini mustahkamlash, MKOB va DXSH loyihalarining yanada xilma-xil va moslashuvchan kredit mahsulotlaridan foydalanishini ta’minlash va mamlakatning zamonaviy moliyaviy ekotizimi shakllanishini tezlashtirish imkonini beradi.

Manba: Kursiv