JAHON IQTISODIY VAZIYATI VA ISTIQBOLLARI 2026:

Global sharh va BMT baholarida O’zbekiston iqtisodiy istiqbollari

BMT hisoboti asosida tahliliy sharh

World Economic Situation and Prospects 2026

Kirish

2026-yil yanvar oyida BMT Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti (UN DESA) BMT Savdo va rivojlanish konferensiyasi (UNCTAD) hamda BMTning beshta mintaqaviy komissiyasi bilan hamkorlikda yillik flagman hisobotini e’lon qildi — World Economic Situation and Prospects 2026 (WESP 2026). Ushbu sharh davom etayotgan noaniqlik, geosiyosiy o’zgarishlar va tarkibiy qiyinchiliklar sharoitida jahon iqtisodiyotining joriy holati va rivojlanish istiqbollarining har tomonlama tahlilini taqdim etadi.

BMT ekspertlarining baholashiga ko’ra, jahon iqtisodiyoti notinchliklar sharoitida barqarorlikni namoyish etmoqda, biroq o’sish sur’atlari past bo’lib, pandemiyagacha bo’lgan darajadan ancha pastda qolmoqda. BMT Bosh kotibi Antonio Guterrishning so’zboshisida ta’kidlanganidek, inflyatsiya pasaygan bo’lsa-da, narxlar yuqori bo’lib qolmoqda va oshishda davom etmoqda — bu xarid qobiliyatini kamaytirmoqda va uy xo’jaliklariga og’ir yuk bo’lmoqda.

1. Global iqtisodiy kontekst

1.1. Makroiqtisodiy istiqbollar

BMT baholashlariga ko’ra, global iqtisodiyot barqarorlikni namoyish etdi, ammo o’sish yuqori makroiqtisodiy noaniqlik, o’zgaruvchan savdo siyosati va doimiy fiskal qiyinchiliklar sharoitida past bo’lib qolmoqda. Geosiyosiy keskinlik va moliyaviy xatarlar global iqtisodiyotga qo’shimcha bosim o’tkazmoqda.

BMTning asosiy prognoz ko’rsatkichlari:

BMT prognozlariga ko’ra, 2025-yilda 2,8% darajasida baholangan jahon YaIM o’sishi 2026-yilda 2,7%ga biroz pasayishi, so’ngra 2027-yilda 2,9%ga ko’tarilishi kutilmoqda. Bu ko’rsatkichlar 2010-2019 yillardagi pandemiyagacha bo’lgan o’rtacha darajadan (3,2%) ancha past.

1.2. Inflyatsiya dinamikasi

Global dezinflyatsiya 2025-yilda davom etdi va BMT ekspertlarining fikricha, bu tendentsiya yaqin istiqbolda saqlanib qoladi. O’rtacha global inflyatsiya 2024-yildagi 4,0%dan 2025-yilda 3,4%ga tushdi va 2026-yilda 3,1%gacha yanada sekinlashishi kutilmoqda.

Hisobotda ta’kidlanganidek, inflyatsiyaning pasayishi xalqaro energiya va oziq-ovqat narxlarining tushishi, valyuta kurslarining barqarorlashishi va nominal ish haqi o’sishining sekinlashishi bilan bog’liq. BMT ma’lumotlariga ko’ra, 2025-yilda dunyoning taxminan 40% davlatlarida inflyatsiya uzoq muddatli o’rtacha ko’rsatkichlarga (2010-2019 yillar) qaytdi.

1.3. Xalqaro savdo

Hisobot ma’lumotlariga ko’ra, jahon savdosi 2025-yilda savdo siyosati noaniqligining kuchayishi va AQSh tariflarining oshishiga qaramay, 3,8% o’sish bilan barqarorligini saqlab qoldi. O’sish yangi tariflar oldidan oldindan yetkazib berish hisobiga tovar aylanmasining kuchayishi, shuningdek xizmatlar savdosining barqaror kengayishi bilan qo’llab-quvvatlandi.

BMT ekspertlari jahon savdosi o’sishining 2026-yilda 2,2%ga sekinlashishini prognoz qilmoqda, chunki oldindan yetkazib berish ta’siri yo’qoladi va tariflar mustahkamlanadi. Xizmatlar savdosi 2025-yilda real ifodada 5,3%ga o’sgan deb baholanmoqda.

1.4. Mehnat bozorlari

Hisobotda keltirilgan Xalqaro mehnat tashkiloti baholashlariga ko’ra, global ishsizlik darajasi 2025-yilda tarixiy past darajada — 5% da qoldi va 2026-yilda 4,9%ga biroz pasayishi kutilmoqda. Biroq tarkibiy muammolar saqlanib qolmoqda: mehnat kuchida ishtirok etishdagi gender farqi katta bo’lib qolmoqda, yoshlar (15-24 yosh) orasidagi ishsizlik umumiy ishsizlik darajasidan ikki barobardan ko’p.

BMT ma’lumotlariga ko’ra, dunyoda taxminan 257 million yosh (har beshtadan biri) ishlamaydi, o’qimaydi va kasbiy tayyorgarlikdan o’tmaydi (NEET).

1.5. Pul o’tkazmalari va tashqi moliyalashtirish

BMT hisobotida ta’kidlanganidek, migrant ishchilarning pul o’tkazmalari rivojlanayotgan mamlakatlar uchun eng yirik va barqaror tashqi moliyalashtirish manbalaridan biriga aylandi. 2023 va 2024 yillarda past va o’rta daromadli mamlakatlarga pul o’tkazmalari mos ravishda 636 va 699,9 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, bu sof to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar va rasmiy rivojlanish yordami yig’indisidan oshib ketdi.

Biroq BMT ekspertlari 2026-2027 yillarda rasmiy rivojlanish yordami (ODA)ning kamayishi prognozi haqida xavotir bildirmoqda. OECD baholashlariga ko’ra, Rivojlanishga ko’maklashish qo’mitasi a’zo davlatlaridan ODA 2024-yildagi 9% pasayishdan keyin 2025-yilda 9-17%ga qisqardi.

1.6. Sun’iy intellekt va texnologik transformatsiya

BMT ekspertlari baholashlariga ko’ra, sun’iy intellekt mehnat unumdorligini oshirishning potentsial drayveri sifatida namoyon bo’lmoqda. Hisobotda keltirilgan JST prognozlariga ko’ra, SI 2025-2040 yillar orasida raqamli xizmatlar hajmining o’sishi, tovar savdosida operatsion xarajatlarning kamayishi va xizmatlar ko’rsatish samaradorligining oshishi hisobiga jahon savdosini deyarli 40%ga oshirishi mumkin.

Biroq hisobotda ta’kidlanishicha, bunday faoliyat sezilarli texnologik va moliyaviy imkoniyatlarga ega bir nechta yirik iqtisodiyotlarda to’plangan bo’lib qolmoqda, bu esa mamlakatlar o’rtasidagi mavjud tafovutlarni chuqurlashtirishiga olib kelishi mumkin.

 2. BMT baholarida O’zbekiston iqtisodiy istiqbollari

WESP 2026 hisobotida O’zbekiston bir necha kontekstda eslatilgan bo’lib, bu xalqaro ekspert hamjamiyati tomonidan uning mintaqaviy va global iqtisodiyotdagi rolining tan olinishidan dalolat beradi. Mamlakat Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi (MDH) mintaqasining bir qismi sifatida qaraladi, dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo’lmagan rivojlanayotgan mamlakatlar (LLDC) guruhiga kiradi va MDH mamlakatlari orasida yoqilg’i netto-importyorlari toifasiga mansub.

2.1. Iqtisodiy o’sish dinamikasi

BMT hisobotining statistik ma’lumotlariga ko’ra, O’zbekiston iqtisodiyoti MDH mintaqasi va rivojlanayotgan mamlakatlar orasida eng yuqori o’sish sur’atlaridan birini namoyish etmoqda:

Ta’kidlash joizki, BMT prognozlariga ko’ra, O’zbekistonda YaIM o’sishi 2025-yilda (7,3%) jahon o’rtacha ko’rsatkichidan (2,7%) 2,7 barobardan ko’p. O’zbekistonda 2003-2017 yillar davomida YaIM o’rtacha yillik o’sish sur’ati 7,6% ni tashkil etdi, bu mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanish yo’lidan dalolat beradi.

Hisobotda ta’kidlanganidek, O’zbekiston Qirg’iziston va Tojikiston bilan birga oltin narxlarining ko’tarilishi, yirik infratuzilmaviy investitsiyalar va turizm sektorining kengayishidan foyda olishda davom etdi.

2.2. Inflyatsiya dinamikasi

BMT ma’lumotlariga ko’ra, O’zbekistonda inflyatsiya barqaror pasayish tendentsiyasini namoyish etmoqda:

Ma’lumotlar inflyatsiyaning 2018-yildagi 17,5%dan 2027-yilga prognoz qilingan 5,6%ga izchil pasayganidan dalolat beradi, bu anti-inflyatsion siyosatning samaradorligini ko’rsatadi.

2.3. Pul-kredit siyosati

BMT hisobotida ta’kidlanishicha, bir qator o’tish davri iqtisodiyotlarining markaziy banklari, jumladan Belarus, Qozog’iston, Qirg’iziston, Ukraina va O’zbekiston, yuqori inflyatsiya sharoitida 2025-yilda pul-kredit siyosatini qattiqlashtirish yo’nalishida harakat qildi. Bu regulyatorlarning narx barqarorligi ta’minlash uchun faol yondashuvidan dalolat beradi.

BMT ekspertlari prognozlariga ko’ra, inflyatsiyaning pasayishi 2026-yilda mintaqaning ba’zi iqtisodiyotlarida foiz stavkalarini asta-sekin kamaytirish uchun imkoniyat yaratishi mumkin.

2.4. Mintaqaviy kontekst: MDH va Markaziy Osiyo

Hisobotda ta’kidlanishicha, Rossiya Federatsiyasi iqtisodiyoti sezilarli sekinlashishni boshdan kechirayotgan bo’lsa-da, Kavkaz va Markaziy Osiyo mamlakatlarining aksariyati kuchli iqtisodiy dinamikani saqlab qoldi. BMT prognozlariga ko’ra, bu farqlanish 2026-yilda ham davom etadi.

BMT tahlilida qayd etilganidek, Rossiya Federatsiyasi bilan savdo uchun tranzit markaz sifatida xizmat qilishning afzalliklari Kavkaz va Markaziy Osiyo iqtisodiyotlari uchun asta-sekin kamaymoqda. Shunga qaramay, bu mintaqalardagi ko’plab mamlakatlarda kuchli ichki drayverlarga tayangan holda barqaror iqtisodiy o’sish davom etdi, jumladan faol xususiy iste’mol, ishsizlikning kamayishi, pul o’tkazmalarining barqaror oqimi va uy xo’jaliklari kreditlarining jadal o’sishi.

Alohida ta’kidlanishicha, fiskal siyosat ichki investitsiyalarga, jumladan Xitoy bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan mintaqaviy infratuzilma loyihalariga yo’naltirilgan qo’llab-quvvatlovchi xususiyatga ega.

2.5. O’zbekiston LLDC toifasida

O’zbekiston rasman dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo’lmagan rivojlanayotgan mamlakatlar (LLDC) guruhiga kiradi. BMT baholashlariga ko’ra, LLDC mamlakatlarining iqtisodiy o’sishi 2025-yildagi taxminiy 5,3%dan 2026 va 2027 yillarda 4,9%ni tashkil etishi prognoz qilinmoqda.

Hisobotda ko’rsatilishicha, Nepal va Tojikiston kabi mamlakatlarda pul o’tkazmalari ichki talabni qo’llab-quvvatlashning muhim manbai bo’lib qolmoqda. Shunga o’xshash vaziyat O’zbekiston uchun ham xos bo’lib, bu yerda migrantlarning pul o’tkazmalari iste’mol talabini qo’llab-quvvatlashda muhim rol o’ynaydi.

2.6. MDH mamlakatlari bo’yicha prognozlar qiyosiy jadvali

3. Asosiy xavf-xatarlar va qiyinchiliklar

BMT hisobotida global va mintaqaviy miqyosda iqtisodiy rivojlanishga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan bir qator asosiy xavf-xatarlar ajratib ko’rsatilgan:

Savdo noaniqlik: BMT ekspertlari baholashlariga ko’ra, tarif choralari va proteksionistik siyosat sezilarli noaniqlik yaratmoqda, savdo xarajatlarini oshirmoqda va rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga alohida bosim o’tkazmoqda.

Geosiyosiy xavf-xatarlar: Ukrainadagi davom etayotgan mojarolar, dunyoning turli mintaqalarida keskinlik va strategik raqobat global makroiqtisodiy sharoitlarga ta’sir ko’rsatishda davom etmoqda.

Iqlim xavf-xatarlari: Hisobotda ekstremal ob-havo hodisalariga ta’sirchanlilikning ortishi qayd etilgan. O’zbekiston kabi dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo’lmagan rivojlanayotgan mamlakatlar uchun doimiy logistik cheklovlar asosiy tarkibiy qiyinchiliklar bo’lib qolmoqda.

Moliyaviy xavf-xatarlar: BMT baholashlariga ko’ra, aktivlarning oshirilgan baholanishi va qarz yuki ortishi keskin moliyaviy tuzatishlar xavfini oshirmoqda.

Demografik qiyinchiliklar: MDHning Yevropa qismida tug’ilishning kamayishi, emigratsiya va aholining qarishi kabi noqulay demografik tendentsiyalar o’sish istiqbollariga bosim ko’rsatishda davom etmoqda.

4. Xalqaro tashabbuslar

BMT hisobotida 2025-yilning muhim xalqaro tashabbuslariga alohida e’tibor qaratilgan:

Sevilya majburiyati (Rivojlanishni moliyalashtirish bo’yicha to’rtinchi xalqaro konferensiya) rivojlanishni moliyalashtirishni kengaytirish, qarz inqirozini hal qilish va xalqaro moliyaviy arxitekturani isloh qilish bo’yicha keng qamrovli kun tartibini belgiladi.

Doha siyosiy deklaratsiyasi (Ijtimoiy rivojlanish bo’yicha ikkinchi Jahon sammiti) qashshoqlikni bartaraf etish, munosib mehnat va ijtimoiy inklyuzivlikka global majburiyatni qayta tasdiqladi.

Belem paketi (COP30) iqlim kun tartibini ilgari surdi, jumladan 2035-yilga kelib adaptatsiya moliyalashtirishni uch barobarga oshirish majburiyati va Adolatli O’tish mexanizmini joriy etish.

Xulosa

BMT WESP 2026 hisoboti tahlili shuni ko’rsatadiki, O’zbekiston rivojlanayotgan mamlakatlar orasida alohida o’rin egallaydi va jahon o’rtacha ko’rsatkichlaridan sezilarli darajada yuqori iqtisodiy o’sish sur’atlarini namoyish etmoqda.

O’zbekistonda 2026-yilga prognoz qilingan 6,0% YaIM o’sishi jahon o’rtacha ko’rsatkichidan (2,7%) ikki barobardan ko’p. Inflyatsiyaning ikki xonali raqamlardan 2027-yilga prognoz qilingan 5,6%ga izchil pasayishi makroiqtisodiy siyosatning samaradorligini ko’rsatadi.

Ayni paytda, BMT hisobotida ta’kidlanganidek, dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo’lmagan mamlakatlarga xos tarkibiy qiyinchiliklar saqlanib qolmoqda: logistik cheklovlar, xom ashyo eksportiga bog’liqlik va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish zarurati. Ushbu muammolarni muvaffaqiyatli hal etish, iqtisodiy islohotlarni davom ettirish bilan birgalikda O’zbekistonga ijobiy rivojlanish yo’lini saqlab qolish va mintaqaviy iqtisodiyotdagi o’rnini mustahkamlash imkonini beradi.

Manba: World Economic Situation and Prospects 2026 (UNCTAD/UN DESA)