O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2026-yil 3-fevralda “Xorijiy investitsiya loyihalarini korrupsiyaga qarshi standartlarga muvofiqligi yuzasidan dastlabki ekspertizadan o‘tkazish va amaliy baholash tartibi to‘g‘risida”gi 44-sonli qarorni qabul qildi. Hujjat investitsiya loyihalarini amalga oshirishning shaffofligi ustidan nazoratni kuchaytirish hamda ularni ishlab chiqish va joriy etishning barcha bosqichlarida korrupsiyaviy xavf-xatarlarga qarshi turishga qaratilgan.

Yangi tizimning asosiy qoidalari

Yangi Nizom xorijiy investitsiya loyihalarini korrupsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazishning kompleks tizimini joriy etadi, u quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:

Loyihalarning majburiy ekspertizasi

O‘zbekistonda amalga oshirilishi rejalashtirilgan barcha xorijiy investitsiya loyihalari majburiy tartibda korrupsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazilishi lozim. Hujjatda belgilanishicha, investitsiya ekvivalenti 50 mln AQSH dollaridan kam bo‘lmagan, shu jumladan davlat investitsiyalari, xorijiy kreditlar va xalqaro moliya institutlarining kreditlari hisobiga iqtisodiy, ijtimoiy modernizatsiya yoki infratuzilmani rivojlantirish sohalarida amalga oshiriladigan loyihalar xorijiy investitsiya loyihalari deb hisoblanadi.

Mas’ul organlar

Investitsiya loyihalarini ekspertizadan o‘tkazuvchi korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha ixtisoslashgan agentliklar tizimi yaratilmoqda. Ekspertizani o‘tkazishga quyidagilar jalb etiladi:

• Davlat organlari va tashkilotlari

• Davlat-xususiy sheriklik (DXSH) subyektlari

• Tarmoq vazirliklari

• Investorlar hamda sanoat va savdo vakillari

Ekspertiza bosqichlari

Investitsiya loyihalari ekspertizasi uchta asosiy bosqichda o‘tkaziladi:

1. Birlamchi bosqich – texnik-iqtisodiy asoslash (TIA), xarid shartnomalari va boshqa asosiy loyiha hujjatlari, shu jumladan DXSH doirasidagi sheriklik shartlari bo‘yicha ekspertiza.

2. Oraliq bosqich – tender shartlarini shakllantirish bosqichida xaridlar jarayoni, pudratchilar, investorlar va hamijrochilar faoliyatini baholash.

3. Yakuniy bosqich – loyihani amalga oshirish shartlarini ekspertizadan o‘tkazish, bunda shartnomaviy normalardan og‘ish hollari, korrupsiyaviy harakatlarning oldini olish va aniqlash tartib-taomillari monitoring qilinadi.

Ekspertlik baholash toifalari

Nizomda loyihalarni ekspertlik baholashning uchta toifasi ko‘zda tutilgan:

• Birlamchi ekspertlik baholash (erta bosqichlardagi keys-tahlil) – konsepsiya, TIA, loyiha hujjatlari ekspertizasi va xarid tartib-taomillari yoki DXSH shartlarini rejalashtirish bosqichida o‘tkaziladi.

• Oraliq ekspertlik baholash – loyihaning kontrakt muhitini baholash, xaridlar jarayonida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni monitoring qilish va aniqlash.

• Yakuniy ekspertlik baholash – loyihani amalga oshirishda korrupsiyaga qarshi kurashish mexanizmlari monitoringi va shartnoma majburiyatlari bajarilishini baholash.

Ekspertizani o‘tkazish tartibi

Hujjat korrupsiyaga qarshi ekspertiza o‘tkazish tartibini batafsil tartibga soladi:

• Korrupsiya xavf-xatarlarini tahlil qilish – ichki baholash uslubiyotlari asosida loyihaning xavflilik darajasini aniqlash.

• Raqobat muhitini baholash – tender jarayonlarida ayrim ishtirokchilarning monopol mavqeini yoki afzalliklar berilishini istisno etuvchi raqobat shartlarini tahlil qilish.

• Ishtirokchilarning ishonchliligini tekshirish – investorlar, pudratchilar va hamkorlarning obro‘si, moliyaviy barqarorligi hamda faoliyatining shaffofligini baholash.

• Hujjatlar tahlili – shartnoma hujjatlari va litsenziya kelishuvlarida suiiste’molchilikka yo‘l ochuvchi noaniq iboralarni aniqlash uchun tekshirish.

• Amalga oshirish mexanizmlarini baholash – mablag‘larning sarflanishi shaffofligini ta’minlash uchun nazorat, audit va hisobdorlik tartib-taomillarini o‘rganish.

Raqamli vositalar va tizimlarning integratsiyalashuvi

Qarorda 2026-yil 1-martga qadar investitsiya loyihalarini kuzatuv tizimlari va xalqaro nazorat organlari bilan integratsiya qiluvchi yagona raqamli platforma («Yagona milliy portal») yaratish ko‘zda tutilgan.

Sanksiyalar va javobgarlik

Nizomda korrupsiyaga qarshi standartlarni buzganlik uchun qat’iy javobgarlik tizimi belgilangan:

• Korrupsiyaviy holatlar aniqlanganda loyihani amalga oshirish ruxsatnomalarini bekor qilish.

• Insofsiz ishtirokchilarni 20 yilgacha bo‘lgan muddatga tenderlardan chetlashtirish.

• Materiallarni huquqni muhofaza qilish organlariga topshirish.

• Xorijiy ishtirokchilar uchun IECT (Iqtisodiy halollik va transparentlik tashabbusi) standartlari bo‘yicha sanksiyalar qo‘llash.

Biznes uchun amaliy oqibatlar

Yangi standartlarning joriy etilishi xorijiy investorlar uchun hujjatlarni erta tayyorlash, korporativ komplayens-tizimlarini joriy etish, moliyaviy oqimlar shaffofligini ta’minlash va benefitsiar egalar haqidagi ma’lumotlarni batafsil oshkor qilish kabi qat’iy talablarni keltirib chiqaradi.

Manba: Lex.uz